Kradzież tożsamości - jak chronić dane i zastrzegać dokumenty

Stara zardzewiała kłódka zamykająca drewniane drzwi

Ten artykuł wyjaśnia, na czym polega kradzież tożsamości w finansach, jak ograniczać ryzyko wyłudzenia kredytu lub pożyczki na Twoje dane i do kogo zwrócić się, gdy do nadużycia już doszło.

Na czym polega kradzież tożsamości w finansach

O kradzieży tożsamości mówimy wtedy, gdy ktoś posługuje się cudzymi danymi osobowymi, żeby osiągnąć korzyść finansową. W praktyce najczęściej chodzi o wyłudzenie kredytu, pożyczki lub zakupu na raty "na cudze dane". Oszust podaje imię, nazwisko, numer PESEL i dane z dowodu osobistego, a zobowiązanie zostaje przypisane do osoby, która o niczym nie wie.

Skutki mogą być poważne: wezwania do zapłaty, wpis w rejestrach dłużników, kłopoty z uzyskaniem kredytu w przyszłości. Dlatego warto znać zarówno sposoby ograniczania ryzyka, jak i drogę postępowania, gdy nadużycie wyjdzie na jaw.

Skąd oszuści biorą dane

Dane mogą trafić w niepowołane ręce na kilka sposobów:

Nie zawsze da się ustalić, którędy dane wyciekły. Ważniejsze jest ograniczenie szkód, jakie można nimi wyrządzić. Warto też pamiętać, że sam numer PESEL nie jest tajny w sensie hasła: nie służy do potwierdzania, że to Ty jesteś właścicielem konta, i dlatego nie powinien być jedyną rzeczą, na której opiera się czyjaś wiarygodność. Pomagają tu mechanizmy opisane niżej, które dodają kolejną warstwę kontroli.

Ostrożność z kopiami dokumentów

Skan lub zdjęcie dowodu osobistego bywa wymagane przy wynajmie, rekrutacji, zakupach czy zakładaniu kont. Zanim go wyślesz, warto sprawdzić kilka rzeczy:

  • czy odbiorca naprawdę potrzebuje całego dokumentu i czy wskazuje podstawę swojej prośby,
  • czy kanał przesłania jest wiarygodny, a nie przypadkowy komunikator lub nieznana strona,
  • czy można zasłonić dane, które nie są potrzebne, albo dopisać na kopii cel jej wykorzystania,
  • czy po załatwieniu sprawy kopia zostanie usunięta, a Twoje własne pliki nie leżą bez zabezpieczenia w poczcie lub na telefonie.

Dobrą praktyką jest też trzymanie dokumentów w bezpiecznym miejscu, niewysyłanie ich w odpowiedzi na nieoczekiwane wiadomości i niszczenie zbędnych papierów z danymi, na przykład starych umów czy wydruków, zamiast wyrzucania ich w całości do śmieci.

Szczególnej uwagi wymagają prośby z pośpiechem i presją, typowe dla oszustów. Osoby starsze, które często są celem takich prób, znajdą dodatkowe wskazówki w tekście Finanse seniora.

Zastrzeżenie numeru PESEL

Zastrzeżenie PESEL to usługa, która ma utrudnić zaciągnięcie zobowiązania na Twoje dane. Według Ministerstwa Cyfryzacji banki, firmy pożyczkowe, notariusze i operatorzy telekomunikacyjni mają obowiązek sprawdzić Rejestr Zastrzeżeń Numerów PESEL, zanim udzielą pożyczki lub podpiszą umowę. Jeśli mimo zastrzeżenia zobowiązanie zostanie zaciągnięte na Twoje dane, instytucja finansowa nie może domagać się od Ciebie spłaty. Z usługi mogą skorzystać osoby pełnoletnie, bezpłatnie: w aplikacji mObywatel, w serwisie mObywatel lub w dowolnym urzędzie gminy.

Kilka rzeczy warto wiedzieć:

  • zastrzeżenie działa tylko wtedy, gdy jest włączone,
  • można je odwołać, na przykład wtedy, gdy sam starasz się o kredyt lub kupujesz na raty, a potem włączyć ponownie,
  • zastrzeżony numer nie blokuje zwykłych spraw, takich jak wizyta u lekarza czy załatwianie spraw w urzędzie, według materiałów informacyjnych o usłudze.

Dokładny sposób zastrzeżenia, dostępne kanały i skutki sprawdzaj na aktualnej stronie usługi w mObywatelu i na gov.pl, bo zasady mogą się zmieniać.

Zastrzeganie dokumentów i alerty BIK

Po zgubieniu lub kradzieży dowodu osobistego albo paszportu warto zgłosić to właściwym organom i zastrzec dokument, tak by trudniej było go użyć do potwierdzenia tożsamości. Dokument można zastrzec w banku, w systemie Dokumenty Zastrzeżone prowadzonym przez Związek Banków Polskich, a o unieważnieniu dowodu informują urzędy gmin. Według gov.pl zgłoszenie utraty dowodu osobistego zastrzega też numer PESEL, ale po wyrobieniu nowego dowodu zastrzeżenie trzeba odwołać samodzielnie.

Uzupełnieniem są Alerty BIK. Według informacji Biura Informacji Kredytowej użytkownik dostaje SMS, gdy ktoś złoży wniosek o kredyt lub pożyczkę na jego dane. Pozwala to szybko zauważyć próbę wyłudzenia, także wtedy, gdy zastrzeżenie PESEL jest chwilowo wyłączone. Zakres i warunki usługi sprawdź na stronie BIK. Więcej o roli BIK piszemy w tekście Zdolność kredytowa i BIK.

Sygnały ostrzegawcze

Na możliwe nadużycie mogą wskazywać na przykład:

  • pismo, wiadomość lub telefon z żądaniem zapłaty za zobowiązanie, którego nie zaciągałeś,
  • odmowa kredytu bez wyraźnego powodu,
  • w raporcie BIK zobowiązania lub zapytania, których nie rozpoznajesz,
  • SMS z alertu o wniosku, którego nie składałeś,
  • wiadomości od firm, z którymi nie masz umowy.

Warto też zachować ostrożność wobec telefonów od osób, które podają się za pracowników banku i "ostrzegają" przed wyłudzeniem kredytu. Policja ostrzega przed takimi próbami. Bezpieczniej rozłączyć się i samemu zadzwonić do banku lub na policję, używając numerów ze źródeł oficjalnych. Podobne zasady omawiamy w tekście Bezpieczne płatności.

Co zrobić po stwierdzeniu nadużycia

Kolejność kroków zależy od sytuacji, ale z materiałów Rzecznika Finansowego i policji wynika zwykle taki schemat:

  1. Powiadom kredytodawcę i złóż pisemną reklamację, wyjaśniając, że umowy nie zawierałeś. Warto zachować kopie pism i potwierdzenia ich złożenia.
  2. Zgłoś sprawę na policję i zachowaj potwierdzenie zgłoszenia, bo może być potrzebne w kontaktach z instytucją finansową.
  3. Sprawdź swoją historię kredytową w BIK, by zobaczyć, jakie zobowiązania są na Twoje dane.
  4. Rozważ zastrzeżenie PESEL i dokumentów, jeśli jeszcze tego nie zrobiłeś.
  5. Gdy instytucja odrzuca reklamację, można poprosić o pomoc Rzecznika Finansowego lub miejskiego albo powiatowego rzecznika konsumentów.

Terminy na zgłoszenia i reklamacje są określone przepisami, dlatego z działaniem nie warto zwlekać. Szczegóły sprawdź na stronie Rzecznika Finansowego.

Gdzie sprawdzić aktualne informacje

Zasady zastrzegania danych i dokumentów oraz oferta usług mogą się zmieniać, dlatego korzystaj z oficjalnych źródeł. Usługę zastrzegania PESEL opisują strony gov.pl i aplikacja mObywatel. Informacje o Alertach BIK i raporcie kredytowym znajdziesz na stronie Biura Informacji Kredytowej (bik.pl). O prawach klienta w sporze z instytucją finansową informuje Rzecznik Finansowy (rf.gov.pl), o ochronie danych osobowych Urząd Ochrony Danych Osobowych (uodo.gov.pl), o aktualnych zagrożeniach zespół CERT Polska (cert.pl), a o zgłaszaniu przestępstw policja (policja.gov.pl).

Ten tekst ma charakter ogólny i edukacyjny. Nie jest poradą finansową ani prawną i nie zastępuje analizy Twojej indywidualnej sytuacji. W razie podejrzenia przestępstwa skontaktuj się z policją, a w sprawach spornych z bankiem lub instytucją finansową także z Rzecznikiem Finansowym.

Zobacz również