Kredyt we dwoje - współkredytobiorca, poręczenie i odpowiedzialność za cudzy dług
Ten artykuł ma charakter ostrzegawczy, a nie prawniczy. Pokazuje ogólne zasady, które warto znać, zanim podpiszesz kredyt razem z kimś albo zgodzisz się poręczyć cudzy dług. To temat, w którym jedna decyzja przy stole w banku może wpływać na finanse przez wiele lat.
Dwie role, jedno ryzyko - współkredytobiorca i poręczyciel
Współkredytobiorca to osoba, która razem z kimś innym zaciąga kredyt. Obie osoby są stronami umowy z bankiem. Poręczyciel to osoba trzecia, która nie bierze pieniędzy, ale zobowiązuje się wobec banku, że spłaci dług, jeśli kredytobiorca tego nie zrobi. Według Kodeksu cywilnego przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik go nie wykonał (art. 876 § 1).
Role są różne, ale ryzyko podobne: w obu przypadkach bank może upomnieć się o pieniądze także od Ciebie, nawet jeśli to nie Ty korzystałeś z kredytu. Dlatego decyzja o wspólnym kredycie albo o poręczeniu zasługuje na tyle uwagi, ile zwykle poświęca się własnemu zobowiązaniu.
Co znaczy odpowiedzialność solidarna
W prawie cywilnym kilku dłużników może być zobowiązanych solidarnie. Kodeks cywilny opisuje to tak, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (art. 366 § 1). Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani (art. 366 § 2).
W praktyce oznacza to, że przy odpowiedzialności solidarnej to wierzyciel wybiera, od kogo i w jakim zakresie dochodzi należności. Prywatne ustalenia między Wami, na przykład kto ile spłaca, to osobna sprawa od umowy z bankiem. Czy i w jaki sposób odpowiedzialność każdej osoby opisano w Twojej umowie kredytowej, trzeba sprawdzić w jej treści. Ten tekst nie rozstrzyga tego za Ciebie.
Jeżeli ze stosunku łączącego dłużników solidarnych nie wynika nic innego, dłużnik, który zaspokoił wierzyciela, może żądać od pozostałych dłużników zwrotu w częściach równych (art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego). Takie rozliczenie dotyczy relacji między Wami i nie zmienia tego, że wobec banku odpowiada każdy z Was. Jak wygląda to w Waszej sytuacji, najlepiej omówić przed podpisaniem umowy, a w razie wątpliwości z prawnikiem.
Poręczenie - na czym polega i dlaczego Rzecznik Finansowy ostrzega
Oświadczenie poręczyciela powinno być pod rygorem nieważności złożone na piśmie (art. 876 § 2). Jeżeli umowa nie zastrzega inaczej, poręczyciel jest odpowiedzialny jak współdłużnik solidarny (art. 881). To ważne, bo wtedy bank nie musi najpierw bezskutecznie ścigać kredytobiorcy.
Rzecznik Finansowy w poradniku o poręczeniu długu podkreśla, że odpowiedzialność poręczyciela w polskim prawie jest bardzo surowa, a nieprzemyślana decyzja może po latach stać się źródłem poważnych problemów. Zwraca też uwagę, że w roli poręczyciela najczęściej występują osoby bliskie: krewni, znajomi, „dobry sąsiad". Warto pamiętać także, że późniejsza czynność dłużnika z wierzycielem nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela (art. 879 Kodeksu cywilnego), co jednak nie zmienia tego, że umowę poręczenia i umowę kredytu warto przeczytać w całości.
Poręczenie z grzeczności - typowe pułapki
Najwięcej problemów zaczyna się wtedy, gdy poręczenie traktuje się jak formalność, bo „przecież to bliska osoba i na pewno spłaci". Z poradnika Rzecznika Finansowego wynika kilka rzeczy, o których łatwo zapomnieć:
- Sytuacja dłużnika może się zmienić. Utrata pracy, ciężka choroba czy śmierć dłużnika to scenariusze, o których mało kto myśli, a wtedy bank lub inny wierzyciel zgłasza się właśnie do poręczyciela.
- Śmierć dłużnika nie kończy poręczenia. Zobowiązanie poręczyciela nie wygasa, a bank często nie czeka na ustalenie spadkobierców dłużnika. Spadkobierca dłużnika może ograniczyć swoją odpowiedzialność za długi spadkowe, a poręczyciel nie może się na to powołać.
- Zobowiązanie poręczyciela się dziedziczy. Jeśli poręczyciel umrze, wierzyciel może dochodzić należności od jego spadkobierców.
- Więcej poręczycieli nie znaczy mniej odpowiedzialności. Wierzyciel może żądać zapłaty od wszystkich, od kilku lub od jednego z nich w pełnej wysokości.
- Zapewnienia dłużnika nie wiążą banku. Odrębna umowa między dłużnikiem a poręczycielem działa tylko między nimi.
- Małżonek. W przypisie poradnika Rzecznik przywołuje komentarz prawniczy, według którego po zmianach w prawie rodzinnym z 2004 r. do ważności poręczenia udzielonego przez jednego małżonka nie jest wymagana zgoda drugiego. Skutki dla majątku małżeńskiego zależą od konkretnej sytuacji, więc warto je omówić z prawnikiem przed decyzją.
Jak poręczenie wpływa na zdolność kredytową
Według Rzecznika Finansowego poręczenie wpływa na sytuację poręczyciela od samego początku, a nie dopiero wtedy, gdy dłużnik przestaje spłacać. Kredytodawca, oceniając zdolność kredytową, bierze pod uwagę także udzielone poręczenia. Efekt bywa taki, że osoba, która poręczyła cudzy dług, sama ma później kłopot z własnym kredytem. Jak banki oceniają klienta, opisujemy w tekście o zdolności kredytowej i BIK, a o przygotowaniu do rozmowy w banku przy dużych zobowiązaniach w artykule o kredycie hipotecznym.
Co warto sprawdzić w umowie
Rzecznik Finansowy wskazuje, że poręczyciel powinien zwrócić uwagę, czy odpowiedzialność została ograniczona. Warto sprawdzić w treści umowy, czy zawiera ona:
- ograniczenie kwotowe, na przykład do określonej części zobowiązania,
- ograniczenie czasowe, dopasowane do okresu, na jaki zawarto umowę kredytu,
- zapisy o tym, czy poręczyciel odpowiada za odsetki z tytułu opóźnienia,
- odpowiedzialność posiłkową, czyli dochodzenie należności od poręczyciela dopiero po bezskutecznej egzekucji z majątku dłużnika,
- zasady informowania poręczyciela o opóźnieniach.
Zgodnie z art. 880 Kodeksu cywilnego, jeśli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wierzyciel powinien niezwłocznie zawiadomić o tym poręczyciela. Rzecznik zwraca uwagę, że po zawarciu umowy poręczyciel może prosić bank o informacje o aktualnym zadłużeniu i o zaległościach, a przy odmowie można złożyć reklamację. W poradniku wspomniano też, że postanowienia, których nie uzgodniono indywidualnie z konsumentem, mogą podlegać ocenie jako niedozwolone. Przy takich pytaniach najlepiej zasięgnąć opinii prawnika. O tym, jak zadłużenie potrafi rosnąć szybciej, niż się spodziewasz, piszemy w artykule Jak nie wpaść w spiralę długów.
Pytania do zadania przed podpisaniem
Poniższa lista to propozycja, nie wyczerpujący wykaz. Warto zapytać siebie, drugą osobę i bank:
- Czy mógłbym spłacić cały ten dług ze swoich dochodów i majątku, jeśli druga osoba przestanie płacić? (Rzecznik Finansowy radzi ocenić własną sytuację przed decyzją.)
- Czy sprawdziłem dokumenty dotyczące dochodów i sytuacji osoby, za którą poręczam, zamiast polegać tylko na jej zapewnieniach?
- Co dokładnie jest zapisane w umowie o zakresie mojej odpowiedzialności, o okresie, odsetkach i ograniczeniach kwotowych?
- Co się stanie, jeśli druga osoba straci pracę, ciężko zachoruje albo umrze?
- Czy wiem, jak ta decyzja wpłynie na moje własne plany kredytowe?
- Czy porozmawiałem o tym z bliskimi i, w razie potrzeby, z prawnikiem lub notariuszem?
Rozmowy o pieniądzach z najbliższymi bywają trudne. Wskazówki, jak je prowadzić, są w tekście Pieniądze w rodzinie.
Gdzie sprawdzić aktualne informacje
Przepisy i praktyka mogą się zmieniać, a skutki prawne zależą od konkretnej sytuacji, dlatego korzystaj z oficjalnych źródeł. Tekst Kodeksu cywilnego i innych ustaw znajdziesz w oficjalnych serwisach publikujących akty prawne (na przykład isap.sejm.gov.pl). Poradnik „Finanse a poręczenie długu" i inne materiały dla klientów usług finansowych publikuje Rzecznik Finansowy (rf.gov.pl). Informacje dla konsumentów znajdziesz też na stronie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (uokik.gov.pl), a ostrzeżenia dla rynku finansowego na stronie Komisji Nadzoru Finansowego (knf.gov.pl). Informacje o nieodpłatnej pomocy prawnej są dostępne na portalu gov.pl, gdzie warto sprawdzić aktualne zasady korzystania z niej. Sprawy rodzinne, spadkowe i majątkowe najlepiej omawiać z prawnikiem lub notariuszem; przykłady takich sytuacji opisujemy w artykule Rozwód, spadek, choroba - finansowe plany awaryjne.
Ten tekst ma charakter ogólny i edukacyjny. Nie jest poradą finansową ani prawną i nie ocenia żadnej konkretnej sytuacji. Przed podpisaniem umowy kredytowej lub poręczenia przeczytaj dokumenty w całości i w razie wątpliwości zapytaj prawnika albo instytucję, która udziela informacji.