Rozwód, spadek, choroba - finansowe plany awaryjne
Ten artykuł pomoże Ci spokojnie przygotować się na trudne sytuacje, takie jak choroba, śmierć bliskiej osoby czy rozwód, żeby w razie potrzeby łatwiej było załatwić sprawy finansowe.
Dlaczego warto się przygotować wcześniej
Trudne wydarzenia rzadko przychodzą w dogodnym momencie. Gdy ktoś trafia do szpitala, umiera bliska osoba albo związek się rozpada, ostatnie, na co ma się ochotę, to szukanie numerów kont, umów i haseł. Tymczasem rachunki, raty i terminy nie czekają.
Dobra wiadomość jest taka, że większość przygotowań jest prosta i nie kosztuje pieniędzy. To głównie porządek w papierach i kilka rozmów. Nie chodzi o to, by się bać, tylko by bliscy nie musieli zgadywać.
Jedno miejsce na dokumenty i dane
Pierwszy krok to zebranie informacji w jednym, bezpiecznym miejscu. Może to być teczka w domu, sejf albo zaszyfrowany plik. Warto spisać:
- Rachunki i produkty finansowe - w jakich bankach masz konta, lokaty, karty, kredyty i pożyczki oraz gdzie leżą umowy.
- Ubezpieczenia - numery polis, nazwy towarzystw, kontakt do infolinii, informacja, kto jest wskazany do świadczenia.
- Stałe zobowiązania - czynsz, media, raty, abonamenty, polecenia zapłaty i terminy płatności.
- Dokumenty ważne - akty stanu cywilnego, testament (jeśli istnieje) i informację, gdzie jest przechowywany, dokumenty do nieruchomości i pojazdu.
- Dochody i świadczenia - skąd wpływają pieniądze, kto jest pracodawcą lub płatnikiem.
Haseł do bankowości i kodów PIN nie zapisuj razem z numerami kont. Lepiej, by bliska osoba wiedziała, gdzie jest bezpieczne miejsce z dostępem. O ochronie przed wyłudzeniami danych przeczytasz w tekście o oszustwach finansowych.
Dostęp do kont: pełnomocnictwo i dyspozycja na wypadek śmierci
Gdy właściciel konta nie może samodzielnie nim zarządzać, bliscy często dowiadują się, że nie mają do niego dostępu, choć ponoszą koszty leczenia czy życia codziennego. Dlatego warto znać dwa narzędzia, które działają inaczej.
Pełnomocnictwo do rachunku. Pozwala wskazanej osobie dokonywać operacji w Twoim imieniu. Możesz je odwołać w każdej chwili. Zasady i formularze ma każdy bank, więc zapytaj w swoim. Ważne: według Kodeksu cywilnego (art. 101) umocowanie co do zasady wygasa ze śmiercią mocodawcy, chyba że w pełnomocnictwie zastrzeżono inaczej z przyczyn uzasadnionych stosunkiem prawnym, na którym się opiera. Wybieraj osobę, której ufasz, bo pełnomocnik ma realny dostęp do środków.
Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci. Prawo bankowe (art. 56) pozwala posiadaczowi rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej polecić bankowi, by po jego śmierci wypłacił określoną kwotę wskazanym osobom: małżonkowi, wstępnym (rodzicom), zstępnym (dzieciom) lub rodzeństwu. Ustawa przewiduje limit łącznej kwoty, a wypłacone w ten sposób pieniądze nie wchodzą do spadku. Możesz dyspozycję zmienić lub odwołać na piśmie. Aktualną wysokość limitu i zasady składania dyspozycji sprawdź w swoim banku.
Ubezpieczenia i osoby uprawnione
Sprawdź, czy w Twoich polisach jest wskazana osoba uprawniona do świadczenia. Zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 831) ubezpieczający może wskazać jedną lub kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci osoby ubezpieczonej i może to w każdej chwili zmienić. Suma przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. Dlatego po rozwodzie, ślubie czy narodzinach dziecka warto zajrzeć do polis i sprawdzić, czy wskazanie nadal odpowiada Twojej woli.
Zwróć uwagę, co polisa obejmuje przy chorobie, i jakie są wyłączenia (szczegóły w warunkach ubezpieczenia). Ogólny przegląd rodzajów polis znajdziesz w tekście Ubezpieczenia - które są naprawdę potrzebne, a które to zbędny koszt. Jeśli masz wątpliwości co do postępowania towarzystwa, możesz zasięgnąć informacji u Rzecznika Finansowego.
Choroba: skąd wziąć pieniądze, gdy nie możesz pracować
Dłuższa choroba to nie tylko stres, ale i zmiana budżetu. Osoby objęte ubezpieczeniem chorobowym mogą mieć prawo do zasiłku chorobowego, a po jego wyczerpaniu, w określonych sytuacjach, do świadczenia rehabilitacyjnego. O tym, komu i na jakich zasadach przysługują te świadczenia oraz jakie dokumenty są potrzebne, informuje ZUS. Zasady i terminy bywają zmieniane, więc sprawdź je na stronie zus.pl, zamiast polegać na pamięci czy forum.
Najlepszą ochroną w pierwszych miesiącach jest wcześniej zbudowana rezerwa. Jak ją tworzyć krok po kroku, opisaliśmy w tekście o poduszce finansowej. Pomyśl też, czy ktoś z bliskich wie, jak opłacać Twoje rachunki, gdybyś przez jakiś czas nie mógł tego robić.
Spadek: pierwsze kroki i ważny termin
Po śmierci bliskiej osoby emocje biorą górę, ale dobrze wiedzieć o jednej sprawie, która ma ustawowy termin. Zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 1015) oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Spadkobierca może spadek przyjąć bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), przyjąć z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza) albo odrzucić (art. 1012). Brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
To oznacza, że przed decyzją warto ustalić, jaki jest stan majątku i ewentualnych długów zmarłego. Dlatego ważna jest wcześniej zebrana lista rachunków i zobowiązań. Do wypłaty środków z konta zmarłego bank zazwyczaj wymaga dokumentu potwierdzającego prawa do spadku (na przykład postanowienia sądu lub aktu poświadczenia dziedziczenia od notariusza), chyba że dotyczy to kwoty z dyspozycji na wypadek śmierci. W sprawach spadkowych skonsultuj się z notariuszem lub prawnikiem, a ogólne informacje znajdziesz na gov.pl.
Rozwód: uporządkowanie wspólnych finansów
Rozwód to przede wszystkim sprawa osobista i prawna, ale ma też wymiar finansowy. Warto spokojnie przejrzeć, co jest wspólne: konta, karty, kredyty, polisy, pełnomocnictwa i wspólne stałe płatności. Pomaga zestawienie z numerami umów. Wspólne zobowiązania wobec banku to osobna umowa, więc o możliwych zmianach rozmawia się bezpośrednio z bankiem.
Praktyczne kroki, o których warto pamiętać: sprawdź, kto ma pełnomocnictwa do Twoich kont i czy chcesz je zmienić; zajrzyj do polis, by sprawdzić uprawnionych; zadbaj o własne hasła i dostęp do poczty, przez którą często resetuje się dostęp do bankowości; odłóż choćby niewielką rezerwę. Podział majątku, alimenty i ustrój majątkowy to sprawy, w których potrzebna jest porada prawnika, a nie ogólny artykuł. Rozmowy o pieniądzach w związku, zanim dojdzie do konfliktu, opisaliśmy w tekście Pieniądze w rodzinie.
Lista do zrobienia wcześniej i gdzie szukać pomocy
Poniższą listę możesz potraktować jako punkt wyjścia. Wystarczy jeden punkt miesięcznie.
- Spisz rachunki, kredyty, polisy i stałe płatności oraz miejsce przechowywania dokumentów.
- Powiedz jednej zaufanej osobie, gdzie to jest i jak się do tego dostać w razie potrzeby.
- Zapytaj w banku o pełnomocnictwo i dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, a potem zdecyduj, czy tego potrzebujesz.
- Sprawdź, kto jest wskazany w polisach, i w razie zmian w życiu zaktualizuj dane.
- Zbuduj rezerwę na nieprzewidziane wydatki, nawet małymi krokami.
- Raz w roku sprawdź całość i popraw to, co się zmieniło.
Gdzie szukać wsparcia: informacje o świadczeniach z ubezpieczeń społecznych znajdziesz na zus.pl, o spadkach i procedurach na gov.pl, a w sporach z bankiem lub ubezpieczycielem pomoże Rzecznik Finansowy. Materiały edukacyjne o finansach osobistych publikuje Narodowy Bank Polski, a nieuczciwe praktyki przedsiębiorców zgłaszać można do UOKiK. Sprawdź na tych stronach, jakie materiały i usługi są aktualnie dostępne.
Ten tekst ma charakter ogólny i nie jest poradą prawną ani finansową. Przepisy i praktyka banków mogą się zmieniać, a każda sytuacja bywa inna. W sprawach spadku, rozwodu czy pełnomocnictw zapytaj prawnika lub notariusza.